Natuur en dieren van de Ourika-vallei, van de rivierbedding tot het hoogplateau

• Drie landschappen boven elkaar, van boomgaarden tot alpenweiden
• Grote gele kwikstaarten en roodstaarten bij de rivier, alpenkraaien op de kliffen
• Een kleine populatie berberapen in het bovenste deel van de vallei
• Een tabel met soorten en een realistische kans om ze te zien
• Tips over plotselinge overstromingen en paden voor natuurliefhebbers

De natuur van de Ourika-vallei is die van een rivierdal in de Hoge Atlas, opgebouwd in drie verdiepingen: een bevloeide dalbodem met populieren, walnotenbomen en boomgaarden langs de rivier de Ourika, droge hellingen met jeneverbes en steeneik boven de kanalen, en de hoge weiden van het plateau van Oukaïmeden op ongeveer 2.600 m. De rivier, een zijrivier van de Tensift, wordt gevoed door sneeuw en regen, en de weg volgt haar tot ongeveer 1.500 m in Setti Fatma. Vogels zijn de dieren die je het makkelijkst ziet, vooral in de twee uur na zonsopgang: grote gele kwikstaarten, blauwe rotslijsters, diadeemroodstaarten, Levaillants spechten en alpenkraaien. Zoogdieren zijn schuw; de Barbarijse grondeekhoorn laat zich het vaakst zien, en in het bovenste deel van de vallei leeft een kleine populatie berberapen, in 2013 geschat op 84 dieren. De lente is het beste seizoen voor water, bloesem en vogelzang, de herfst voor de kleuren.

Onze gidsen zijn met deze rivier opgegroeid. Dit is wat we onze gasten laten zien, en wat we hun eerlijk vertellen over de dieren die ze waarschijnlijk wel, en waarschijnlijk niet, te zien krijgen.

De rivier als hart van de vallei

Alles begint hier met de rivier de Ourika. Ze ontspringt in de Hoge Atlas, vlak bij enkele van de hoogste toppen van Noord-Afrika, en stroomt naar het noorden, waar ze op de vlakte van Marrakech uitkomt in de Tensift. Ze wordt gevoed door smeltwater en regen, dus haar peil verandert met de seizoenen: krachtig en koud in de lente, lager en helderder tegen het einde van de zomer.

Voor de mensen is de rivier de bron van de seguia's, de kanalen die de terrassen en boomgaarden van water voorzien. Voor de natuur is ze een groene corridor door droge bergen. Vogels volgen haar, bomen staan erlangs, en in de warme maanden houdt ze de dalbodem een paar graden koeler dan Marrakech. Het is ook een rivier met een humeur: zomerse onweersbuien stroomopwaarts kunnen haar binnen enkele minuten bruin en woest maken, zoals de vallei heeft ondervonden bij de overstroming van 1995.

Drie landschappen boven elkaar

De bevloeide dalbodem

Langs de weg is de dalbodem een groen lint tussen rode en okerkleurige hellingen. Hoge populieren staan langs de rivier en de kanalen, walnotenbomen geven schaduw op de paden, en boomgaarden met appels, kersen, kweeperen, amandelen en olijven vullen elk terras waar het water kan komen. In de rivierbedding en langs de oevers groeit roze en witte oleander. Mooi, maar giftig: kauw nooit op een takje en gebruik er nooit een als spies voor eten.

Hier leven de meeste vogels, en hier doe je ook het meeste kijkwerk: vanuit het autoraam, vanaf een restaurant aan de rivier of op een korte wandeling tussen dorpen.

De droge hellingen: jeneverbes en steeneik

Zodra het water ophoudt, verandert het landschap. De hellingen boven de kanalen zijn droog, stenig en begroeid met laag struikgewas, met hier en daar bomen die de lange droge zomer kunnen doorstaan. De kenmerkende bomen van deze hellingen in de Hoge Atlas zijn jeneverbessen en de groenblijvende steeneik. Op de steilere hellingen van het bovenste deel van de vallei, rond Setti Fatma, zijn nog stukken steeneikenbos over, en die doen ertoe: ze bieden dieren beschutting, houden de bodem vast en remmen het water af als er een onweersbui losbarst.

Het hoogplateau van Oukaïmeden

Boven Aghbalou klimt een zijweg naar Oukaïmeden, een hoogplateau op ongeveer 2.600 m met een skigebied, alpenweiden en prehistorische rotsgravures. In de winter ligt het onder de sneeuw. In de lente en de zomer worden de weiden groen en komen ze in bloei. De weiden worden beheerd als een agdal, een traditionele regel van de gemeenschap die de kuddes tijdens het groeiseizoen weghoudt, zodat de planten kunnen bloeien en zaad kunnen zetten voordat de dieren komen. Het is ook een van de beste plekken van Marokko om vogels te kijken.

De zeven watervallen van Setti Fatma

Aan het einde van de weg, boven het dorp Setti Fatma, stort een zijbeek zich in een reeks van zeven watervallen door een smalle kloof. De nevel houdt de rotsen zelfs in de zomer koel en bemost, een goede plek om uit te kijken naar kwikstaarten en andere vogels van snelstromend water. Onze gids over de watervallen behandelt de route, de moeilijkheid en de veiligheidsregels.

Wat is het beste seizoen voor de natuur in de vallei?

• Lente (ruwweg maart tot mei): het beste seizoen voor de natuur. Smeltwater vult de rivier en de watervallen, de fruitbomen bloeien na elkaar (eerst de amandel, dan de kers en de appel), en de vogels zingen en nestelen.
• Zomer: de vallei blijft groen en koeler dan Marrakech, waardoor het er druk is met Marokkaanse families. De ochtenden zijn het best. In de middag kunnen zich boven de toppen onweersbuien vormen, vooral in juli en augustus.
• Herfst: onze favoriet voor de kleuren. Populieren en walnotenbomen kleuren goud, de oogst van walnoten en appels begint, en het licht is zacht en helder.
• Winter: sneeuw op de toppen en soms in het bovenste deel van de vallei, koude nachten, heel heldere lucht, en Oukaïmeden onder de sneeuw als het een goed seizoen is.

Onze weergids geeft een overzicht per maand en vertelt wat je moet inpakken.

Welke dieren kun je zien in de Ourika-vallei?

Laten we van meet af aan eerlijk zijn: de meeste zoogdieren van de Hoge Atlas zijn schuw, veel ervan zijn 's nachts actief, en een dagtrip is geen safari. Met vogels ligt het anders. Ze zijn overal, en met een beetje geduld en een vroege start zie je er genoeg.

Vogels

Langs de rivier en de beken wippen grote gele kwikstaarten op de stenen, en in de schoonste, snelstromende bergbeken kun je de waterspreeuw vinden, die onder water loopt om voedsel te zoeken. Blauwe rotslijsters zitten op rotsblokken bij het water.

Kijk in de boomgaarden, het struikgewas en op de open hellingen uit naar de diadeemroodstaart, een klein, feloranje met zwart vogeltje uit Noord-Afrika, en luister of je Levaillants specht hoort, een groene specht die alleen in Noordwest-Afrika voorkomt. Barbarijse patrijzen rennen op stenige hellingen tussen de rotsen door.

Op de kliffen en boven het plateau zijn luidruchtige groepen alpenkraaien en alpenkauwen een gewoon gezicht, vooral richting Oukaïmeden. Het plateau is onder vogelaars beroemd om de atlasbergvink, een bergvink die elders in de regio zelden voorkomt. Steenarenden en havikarenden jagen boven de Hoge Atlas, en met heel veel geluk zie je misschien een lammergier: het is een van de zeldzaamste vogels van Marokko, met naar schatting slechts 4 tot 10 broedeenheden, die standhoudt in een paar geïsoleerde hoge massieven van de Atlas.

Zoogdieren

Het dier dat je het meest waarschijnlijk ziet, is de Barbarijse grondeekhoorn, een gestreepte eekhoorn uit de Atlas die rechtop op warme rotsen zit. Wilde zwijnen en vossen leven in de vallei en in de bossen, maar ze zijn vooral 's nachts actief; de kans is groter dat je hun sporen ziet. De Afrikaanse goudwolf, die lang voor een jakhals is aangezien, leeft ook in de Atlas en wordt zelden gezien. Manenschapen (aoudad) leven op afgelegen rotswanden in het hooggebergte rond de Toubkal en zie je vanuit de vallei vrijwel nooit.

Een bijzonder geval is de berberaap, een bedreigde apensoort die beter bekend is van de cederbossen van de Midden-Atlas. Wetenschappers hebben een kleine populatie, in 2013 geschat op 84 dieren, bestudeerd in het steeneikenbos van het bovenste deel van de Ourika-vallei rond Setti Fatma, in een studie uit 2017 in het tijdschrift Oryx beschreven als de zuidelijkste populatie van de soort. Waarnemingen zijn zeldzaam. Heb je geluk, kijk dan van een afstand en voer ze nooit.

Reptielen

Kijk op de zonnige rotsen van Oukaïmeden uit naar de Atlasdaggekko, een kleine hagedis die alleen in het hooggebergte van Marokko voorkomt en overdag actief is, zelfs als het koel is.

De soorten in één oogopslag

Welk moment van de dag is het beste om vogels te kijken?

Kom vroeg. De eerste twee uur na zonsopgang zijn de beste voor vogels, voor de hitte en voor de tourbussen. Neem een verrekijker mee, loop langzaam en sta vaak stil: de meeste vogels laten zich zien als je roerloos bij het water of aan de rand van een boomgaard staat. Rustige zijpaden tussen dorpen zijn beter dan de hoofdweg. Onze wandeltocht en lunch bij een Berberse familie volgt precies zo'n pad, en als je een nacht in de vallei blijft (zie overnachten), kun je bij zonsopgang al buiten zijn.

Verantwoord van de natuur genieten

• Blijf op de paden. Terrassen en oevers van kanalen zijn iemands akker. Een kapotte rand van een seguia kan de oogst van een buurman laten verdrogen.
• Neem je afval mee terug. Plastic flessen belanden in de rivier. Neem een zak mee en breng alles weer mee naar beneden.
• Voer geen dieren. De berberapen niet, de vogels niet, en ook de zwerfhonden bij de cafés niet. Voeren verandert hun gedrag en hun gezondheid.
• Houd afstand. Geen vogels achternazitten voor een foto, geen nesten benaderen.
• Respecteer de rivier. Wandel in de zomer in de ochtend. Pakken er wolken samen boven de toppen, of wordt het water modderig of stijgt het, verlaat dan meteen de rivierbedding en volg het advies van de mensen ter plaatse.

De makkelijkste manier om dit allemaal te zien is onze dagtrip naar de Ourika-vallei, met als optie een lokale gids die de rivier en de paden kent. Reis je met een klein budget, dan brengt een plaats in onze groepsexcursie je ook naar de vallei. Meer ideeën vind je in onze lijst met dingen om te doen in de Ourika-vallei.

Bronnen

• Namous et al. (2017), Size and structure of the southernmost population of the Endangered Barbary macaque, Oryx
• MaghrebOrnitho, status van de lammergier in Marokko
• JICA, waarschuwingsnetwerk voor overstromingen in de stroomgebieden van de Ourika en de Rheraya, vervolgrapport (2015)