Binnenkijken bij een arganoliecoöperatie van vrouwen in de Ourika-vallei

• Elke stap van de handmatige winning, getoond door de vrouwen zelf
• Proeven van culinaire arganolie en amlou met brood
• Duidelijk verschil tussen culinaire en cosmetische olie
• Tips om echte olie te herkennen en eerlijk te kopen

Een argancoöperatie van vrouwen in de Ourika-vallei is een werkplaats waar de leden arganpitten met de hand kraken, malen en persen, het proces aan bezoekers laten zien en de olie verkopen. De arganboom (Argania spinosa) groeit niet in Ourika: hij is endemisch in het zuidwesten van Marokko, in een bos dat UNESCO in 1998 tot biosfeerreservaat heeft uitgeroepen, dus de coöperaties in de vallei kopen hun pitten in die streek. De olie wordt in vijf stappen gemaakt: de vrucht drogen, de noot tussen twee stenen kraken, de pitten roosteren (alleen voor culinaire olie), ze malen op een stenen molen en dan de pasta kneden met lauw water tot de olie zich afscheidt. Culinaire olie is donkerder en ruikt naar geroosterde noten; cosmetische olie komt van rauwe pitten en is licht van kleur, bijna zonder geur. De demonstratie is gratis, kort en zonder verplichting om iets te kopen, en de prijzen in de coöperaties zijn meestal aangegeven en vast.

De argancoöperatie is vaak de eerste stop op onze dagtrip naar de Ourika-vallei, en voor veel reizigers is het de stop waar ze het 's avonds aan tafel over hebben.

Groeien er arganbomen in de Ourika-vallei?

Laten we eerst het meest voorkomende misverstand uit de weg ruimen: in de Ourika-vallei groeien geen arganbomen. De arganboom (Argania spinosa) is endemisch in het zuidwesten van Marokko, waar hij open bossen vormt op de Souss-vlakte en op de lagere hellingen van de Hoge Atlas en de Anti-Atlas, richting Essaouira, Agadir en Taroudant. Het is een taaie, doornige boom met diepe wortels die hitte en droogte doorstaat, de bodem tegen erosie beschermt en al eeuwenlang mensen en geiten voedt.

Dit bos is zo belangrijk dat UNESCO het in 1998 heeft uitgeroepen tot het eerste biosfeerreservaat van Marokko, de Arganeraie, met een oppervlakte van ongeveer 2,5 miljoen hectare. In 2014 zijn de praktijken en de kennis rond de arganboom toegevoegd aan de UNESCO-lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid, als erkenning van de vaardigheden die vrouwen op het platteland doorgeven aan hun dochters. Sinds 2021 vieren de Verenigde Naties bovendien op 10 mei de Internationale Dag van de Arganboom.

Waarom dan een argancoöperatie in de Atlas, ver van de bomen? Omdat de vallei aan de belangrijkste toeristische weg vanuit Marrakech ligt, kopen de coöperaties hier pitten uit de arganstreek en doen ze de handmatige verwerking, de demonstratie en de verkoop ter plaatse. Het werk en de inkomsten blijven bij de vrouwen van de vallei, die als leden van de coöperatie worden betaald.

Hoe wordt arganolie gemaakt, stap voor stap?

De vrouwen zitten meestal op een rij, elk bij één fase van het proces. Dit is wat je te zien krijgt.

1. De vrucht drogen

De arganvrucht ziet eruit als een kleine groene olijf. Ze blijft in de zon liggen drogen tot het vlezige vruchtvlees bruin en rimpelig wordt, en daarna wordt het vruchtvlees verwijderd. Het vruchtvlees gaat niet verloren: in de arganstreek wordt het aan de dieren gevoerd.

2. De noot kraken

Dit is het deel dat iedereen filmt. In het vruchtvlees zit een heel harde noot. De vrouwen houden die op een platte steen en slaan erop met een kleinere steen, onder een precieze hoek en met precies genoeg kracht, om haar te openen zonder de één tot drie amandelvormige pitten binnenin te pletten. Bij hen lijkt het makkelijk. Probeer het zelf en je begrijpt waarom deze stap het grootste deel van de werktijd kost.

3. Roosteren (alleen voor culinaire olie)

Pitten die bedoeld zijn om te eten, worden zachtjes geroosterd in een pan van klei of metaal boven een vuur, wat de olie haar warme, nootachtige smaak en donkerdere kleur geeft. Pitten die bedoeld zijn voor cosmetische olie, worden niet geroosterd.

4. Malen

De pitten worden gemalen op een traditionele stenen handmolen: de bovenste steen wordt rondgedraaid met een houten handvat, en tussen de stenen komt een dikke bruine pasta naar buiten.

5. Kneden en persen

De pasta wordt met de hand gekneed, waarbij beetje bij beetje kleine hoeveelheden lauw water worden toegevoegd, tot de olie zich afscheidt en eruit geperst kan worden. Wat overblijft is een droge koek, die traditioneel aan de dieren wordt gegeven. Veel coöperaties gebruiken tegenwoordig ook mechanische persen voor de olie die ze in grote hoeveelheden verkopen, terwijl de handmethode behouden blijft voor de demonstratie en voor kleine partijen. Aarzel niet om de vrouwen te vragen welke methode is gebruikt voor de fles die je in je handen hebt.

Culinaire olie of cosmetische olie?

De twee lijken op elkaar, maar zijn niet onderling verwisselbaar.

Een handig ezelsbruggetje: ruikt het naar geroosterde hazelnoten, dan is het voor de keuken. Culinaire arganolie wordt koud gebruikt of aan het einde van de bereiding toegevoegd; grote hitte bederft de smaak. Cosmetische olie breng je druppelsgewijs aan, op een vochtige huid of op de haarpunten.

Amlou, die moet je proeven

Amlou is een dikke smeerpasta van geroosterde amandelen, culinaire arganolie en honing, samen gemalen. Je eet het bij het ontbijt of bij de thee met warm brood, en in de coöperatie krijg je het meestal te proeven. Als je één pot van iets mee naar huis koopt, dan moet het volgens veel van onze gasten deze zijn. Meer over lokale gerechten op onze pagina over Berbers eten.

Hoe onderscheid je echte arganolie van namaak?

Nagemaakte of aangelengde arganolie komt veel voor op toeristische markten. Een paar eenvoudige controles helpen:

• Ruik eraan. Culinaire olie hoort geroosterd en nootachtig te ruiken. Cosmetische olie hoort licht nootachtig of bijna nergens naar te ruiken. Een sterk parfum of een ranzige, visachtige geur is een waarschuwingssignaal.
• Kijk naar de kleur. Echte cosmetische olie is lichtgoud, niet kleurloos en niet oranje.
• Voel eraan. Een druppel op de rug van je hand hoort binnen een minuut of zo in te trekken zonder een vette film achter te laten.
• Lees het etiket. Er hoort 100% arganolie op te staan, met de naam van de coöperatie of producent en een datum of partijnummer. "Argan" in grote letters, gevolgd door een lange lijst andere oliën, is een mengsel.
• Let op de prijs. Met de hand gewonnen arganolie vraagt vele uren werk en een grote hoeveelheid vruchten per liter. Kost een grote fles bijna niets, dan is de olie niet puur.
• Kies bij voorkeur donker glas. Licht en warmte tasten de olie aan; in een fles van donker glas blijft ze langer goed.

Eerlijk kopen

In de coöperatie zijn de prijzen meestal aangegeven en vast, en er wordt niet afgedongen zoals dat in de soek kan gebeuren. Vraag naar de prijs per liter, zodat je flesformaten eerlijk kunt vergelijken, en proef voordat je koopt. Je bent na de demonstratie nooit verplicht om iets te kopen: de vrouwen zijn gewend aan bezoekers die gewoon kijken, vragen stellen en bedanken. Sommige coöperaties accepteren kaarten, maar neem voor de zekerheid contant geld in dirham mee.

Denk voor de vlucht aan de limiet voor vloeistoffen in de cabine: flessen boven de limiet gaan in de ruimbagage, in kleren gewikkeld en in een plastic zak gesloten. Ook amlou telt als een pasta, dus die pak je in je ruimbagage in. Voor het bredere plaatje van de coöperaties in de vallei, zie onze pagina over coöperaties en dorpen.

Hoe het bezoek verloopt

We komen aan, een lid van de coöperatie verwelkomt je en loopt met je langs de vrouwen aan het werk, met uitleg bij elke stap, meestal in het Frans of het Engels, waarbij onze gids vertaalt als dat nodig is. Je wordt uitgenodigd om zelf een noot te kraken en gaat daarna zitten om brood met culinaire olie, amlou en honing te proeven. De laatste ruimte is de winkel, met oliën, crèmes, zepen en amlou. Het bezoek zelf is kort, langer als je vragen stelt, en het is makkelijk te combineren met de nabijgelegen pottenbakkerijen langs de weg en de rit omhoog naar Setti Fatma.

Een woord over foto's: de vrouwen zijn aan het werk, en de meesten vinden het prima om tijdens de demonstratie gefotografeerd te worden, maar het is beleefd om het te vragen, en sommigen staan liever niet op beeld. Respecteer een weigering met een glimlach. Wil je meer weten over de vrouwen van de vallei en hun dagelijks leven, dan gaat onze pagina over de Berbers van Ourika er dieper op in.

Bronnen

• UNESCO Man and the Biosphere, biosfeerreservaat Arganeraie
• UNESCO, Argan, praktijken en kennis rond de arganboom (2014)
• FAO, agro-sylvo-pastoraal systeem op basis van de arganboom (GIAHS)
• Verenigde Naties, Internationale Dag van de Arganboom, 10 mei